Tanzimat Fermanı (1839)

Kısaca

• Tanzimat Fermanı (Gülhane Hatt-ı Hümayunu), 3 Kasım 1839'da Mustafa Reşid Paşa tarafından okundu.
• Can, mal ve ırz güvenliği, adil vergi, düzenli askerlik ve kanun önünde eşitlik vaat eder.
• Padişah da kanunlara uyacağını kabul ettiği için kanun üstünlüğüne giden yolu açar.

Düşünün: padişah, yüzlerce yıl sonra ilk kez “ben de kanunlara uyacağım” diyor. Üstelik bunu vezirlerin, ulemanın ve yabancı elçilerin önünde söylüyor. 3 Kasım 1839’da İstanbul’da Gülhane’de tam olarak bu yaşandı. Bu belgeye Tanzimat Fermanı denir. Tanzimat, “düzenlemeler” demektir.

Tanzimat Fermanı neden ilan edildi?

Önce küçük bir jargon açıklaması. Ferman, padişahın emriyle yazılan belgedir. Bu belgenin resmî adı ise Gülhane Hatt-ı Hümayunu’dur. Hatt-ı hümayun, padişahın kendi el yazısıyla onayladığı belge demektir. İkisi de aynı metni anlatır.

Peki neden o gün ve neden o belge? Üç sebep öne çıkar.

• Mısır sorunu. Mısır Valisi Kavalalı Mehmed Ali Paşa, padişaha açıkça meydan okuyordu. 24 Haziran 1839’da Nizip’te Osmanlı ordusu onun oğlu İbrahim Paşa’ya yenildi. Devlet, Avrupa’nın desteği olmadan bu savaştan çıkamayacağını anladı.
• Avrupa’nın desteğini kazanmak. İngiltere ve Fransa’ya “biz de reform yapıyoruz” mesajı vermek gerekiyordu. Mustafa Reşid Paşa, Avrupa’yı yakından tanıyan bir diplomattı ve bu mesajı ustalıkla verdi.
• İçeride güven sorunu. Devlet adamlarının canı, malı hiçbir an güvende değildi. Padişah bir emirle bir paşayı idam ettirip malına el koyabiliyordu. Buna müsadere denir. Devlet görevlileri bile bu yüzden rahat değildi.

Bir de iç dengeye bakın. Devlet, 19. yüzyılın başında hem savaş kaybediyor hem de eyaletlerde ayanlar yüzünden otoritesini zor koruyordu. Gülhane’deki tören bu yüzden hem içeriye hem dışarıya verilmiş bir mesajdır: “Devlet kendini toparlıyor.” Ayrıca II. Mahmud’un yıllardır süren yenilikleri (yeniçeriliğin kaldırılması, yeni ordu, yeni okullar) zemini hazırlamıştı. II. Mahmud, fermandan dört ay önce, 1 Temmuz 1839’da ölmüştü. Yeni padişah, genç Abdülmecid, ferman metnini onayladı.

Tanzimat Fermanı’nın maddeleri nelerdir?

Ferman uzun bir giriş ve beş ana vaatten oluşur. Sınavda ilk soracakları şeyler şunlardır:

1. Can, mal ve ırz (namus ve şeref) güvenliği. Kimsenin malına keyfî olarak el konulmayacak.
2. Yargısız infaz yok. Kimse mahkemeden geçmeden ölüm cezasına çarptırılmayacak. Yargılama açık yapılacak.
3. Verginin adil toplanması. Herkes gücüne göre vergi verecek; vergi toplama usulü olan iltizam kaldırılacak.
4. Askerliğin düzenlenmesi. Askerlik süresi belirlenecek, herkes sırayla silah altına alınacak.
5. Kanun önünde eşitlik. Müslüman ya da gayrimüslim, bu güvencelerden herkes yararlanacak.

İltizam, devletin vergi toplama hakkını açık artırmayla bir kişiye satmasıdır. Bu kişiye mültezim denir. Ferman iltizamı kaldırdı; 1840’ta vergiyi maaşlı memurlar (muhassıl) toplamaya başladı. Ancak gelir düşünce sistem 1842’de geri getirildi. Yani her vaat uygulamada tutmadı. Sınavda “ferman kanunlarda yeniliği hedefledi” cümlesi doğrudur; “bu yeniliklerin hepsi hemen uygulandı” cümlesi yanlıştır.

Fermanın ilanı da dikkat çekicidir. Tören açık havada, Topkapı Sarayı’nın yanındaki Gülhane meydanında yapıldı; padişah töreni Gülhane Kasrı’ndan izledi. Devlet büyükleri, ulema, yabancı elçiler ve halk bir aradaydı. Reşid Paşa metni okurken padişahın adına konuşuyordu. Bu şekilde ferman gizli bir saray emri olmaktan çıktı, herkesin duyduğu bir söz oldu. Belge, padişahın da kanunlara uyacağını bildiriyordu. Yani bu metin sadece bir idari düzenleme değil, bir güven sözü gibiydi. Halkın büyük bölümü okuma bilmediği için metnin sesli okunması bilerek seçilmişti. Böylece ferman, yazıdan önce kulaktan yayıldı.

Tanzimat Fermanı ile Islahat Fermanı nasıl ayırt edilir?

İkisini birbirine karıştırmak sınavların en sevdiği tuzaktır. Kısa bir ipucu: Tanzimat güvenlik ve vergi, Islahat ise gayrimüslim hakları ve memuriyet demektir.

Özellik	Tanzimat Fermanı	Islahat Fermanı
Tarih	3 Kasım 1839	18 Şubat 1856
Padişah	Abdülmecid	Abdülmecid
Hazırlayan	Mustafa Reşid Paşa	Âli ve Fuad Paşa
Ortam	Mısır sorunu	Kırım Savaşı sonu, Paris Konferansı öncesi
Öne çıkan maddeler	Can-mal-ırz güvenliği, adil vergi, askerlik düzeni	Memuriyet ve okulların herkese açılması, mahkemede şahitlik, cizyenin kalkması
Dış baskı	Var, ama iç ihtiyaç da güçlü	Belirgin; Avrupa’nın ricasıyla hazırlandı
Eşitlik vurgusu	Genel: tüm tebaa	Özel: gayrimüslim cemaatler

Islahat Fermanı’nda cizye, yani gayrimüslimlerden alınan vergi, kaldırıldı. Karşılığında gayrimüslimler, 1857’den itibaren askerlik yerine para ödedi. Bu uygulama bedel-i askerî adını taşır. Her iki fermanın da “kanun önünde eşitlik” vurgusu olduğunu unutmayın. Ama “gayrimüslimlere devlet memurluğu ve okul kapısı açıldı” cümlesi 1856’ya ait.

Tanzimat Fermanı’nın sonuçları nelerdir?

Fermanın en büyük sonucu, padişahın yetkilerinin kanunlarla sınırlanması fikridir. Buna kanun üstünlüğü denir. Padişah bile kanunun üstünde değildi artık. Ancak bu, hemen bir anayasa demek değildir. Anayasa, devletin kurumlarını ve yetkilerini yazılı hâle getiren belgedir. Tanzimat yalnızca ilke vaat etti.

Ferman ile birlikte başlayan döneme Tanzimat Dönemi (1839-1876) denir. Bu dönemde şunlar yapıldı:

• Nazırlıklar (bakanlıklar) kuruldu, devlet düzeni modernleşti.
• Eğitim yenilendi; Galatasaray Mektebi ve Darülfünun gibi kurumlar açıldı.
• Fransız kanunları örnek alınarak Ticaret ve Ceza kanunları hazırlandı.
• 1858 Arazi Kanunu çıkarıldı; Mecelle (medenî kanun) hazırlıkları 1868’de başladı.
• Telgraf, posta, demiryolu ve gazete yaygınlaştı.
• İlk dış borç 1854’te alındı. Mali yük giderek ağırlaştı.

Fermanın bir yan etkisi de dış müdahaleyi artırmasıydı. Avrupa devletleri “gayrimüslim hakları” bahanesiyle Osmanlı işlerine karışmayı alışkanlık hâline getirdi. Bu yüzden Tanzimat bir yandan güçlenme, bir yandan bağımlılık getirdi.

Kısacası Tanzimat’ı üç kelimeyle hatırlayın: güvenlik, vergi, askerlik. Bu üçlü, fermanın 1839’daki ruhunu özetler. Sınavda bu üçlüden birini görürseniz, aklınıza Gülhane gelsin; Islahat’ı düşünmeyin.

Tanzimat’ın sınav tuzakları nelerdir?

Tuzak sorular üç yerden gelir:

• Anayasa karışıklığı. Tanzimat Fermanı ve Islahat Fermanı anayasa değildir. Anayasa Kanun-ı Esasi’dir (1876).
• Meclis-i Vâlâ. Bu kurul 1838’de, yani fermandan önce kuruldu. Kanun hazırlama ve yüksek yargı işlerine bakıyordu. “Tanzimat’la kuruldu” demek yanlıştır.
• Kim okudu? Mustafa Reşid Paşa okudu, fermanı çıkaran padişah Abdülmecid’dir. İkisini karıştırmayın.

Bir kural daha: Ayrıntıya girmeyen sorularda “kanun önünde eşitlik” ve “kanun üstünlüğü” ifadeleri Tanzimat’ın en güvenilir ipuçlarıdır.

Bu dönemden sonraki adım Kanun-ı Esasi ve I. Meşrutiyet’tir. MEB programında Tanzimat Dönemi, anayasanın ilanıyla (23 Aralık 1876) kapanır. Böylece Osmanlı yenileşmesinin zinciri tamamlanır: önce ilke (1839), sonra gayrimüslim hakları (1856), en sonunda yazılı anayasa (1876).

Kronoloji

Tarih	Olay
1838	Meclis-i Vâlâ-yı Ahkâm-ı Adliye kuruldu.
24 Haziran 1839	Nizip'te Osmanlı ordusu Mısır ordusuna yenildi.
1 Temmuz 1839	II. Mahmud öldü, yerine Abdülmecid geçti.
3 Kasım 1839	Gülhane Hatt-ı Hümayunu okundu.
18 Şubat 1856	Islahat Fermanı ilan edildi.
23 Aralık 1876	Kanun-ı Esasi ilan edildi; Tanzimat Dönemi sona erdi.

Sınavda nasıl çıkar?

KPSS

En sık kalıp, bir maddeyi verip hangi fermana ait olduğunu sorar. Can-mal-ırz, vergi ve askerlik 1839'a; memuriyet, okul ve şahitlik 1856'ya gider. Tanzimat'ı anayasa sanmak klasik tuzaktır.

AYT

Öncüllü sorularda Gülhane ile Islahat'ı karşılaştırırlar. Nedenler (Mısır sorunu, iç ve dış baskı) ile sonuçlar (kanun üstünlüğü, Batılılaşma) ayrı sorulur. Kronoloji sorularında 1838, 1839, 1856 sıralaması çıkar.

TYT

Genelde tek soruluk bilgi sorusudur: ferman kimin döneminde, kim tarafından okundu, hangi hakları güvence altına aldı. Ayrıntıdan çok temel fikir (kanun önünde eşitlik) istenir.

Mini test

Şıkkı işaretle, açıklamayı hemen gör. Tam test: 11 soru.

Tanzimat Fermanı (1839) — mini test

0 / 5 cevaplandı

Soru 1 / 5Gülhane Hatt-ı Hümayunu'nu (Tanzimat Fermanı) halka ve devlet adamlarına okuyan kişi aşağıdakilerden hangisidir?

AMustafa Reşid Paşa

BMidhat Paşa

CFuad Paşa

DNamık Kemal

EKavalalı Mehmed Ali Paşa

← Geriİleri →

Sık sorulan sorular

Tanzimat Fermanı'nı kim okudu?

Dışişleri Nazırı Mustafa Reşid Paşa, 3 Kasım 1839'da Gülhane'de okudu. Padişah Abdülmecid'di.

Tanzimat Fermanı bir anayasa mıdır?

Hayır. Devletin kurumlarını ve yetkilerini düzenlemez; yalnızca hak ve ilke vaat eder. Osmanlı'nın ilk anayasası 1876 tarihli Kanun-ı Esasi'dir.

Tanzimat Dönemi hangi yıllar arasındadır?

1839'dan 1876'ya kadar sürer. Başlangıcı Gülhane Hatt-ı Hümayunu, sonu Kanun-ı Esasi'nin ilanıdır.

Tanzimat Fermanı ile Islahat Fermanı arasındaki temel fark nedir?

Tanzimat tüm halka güvenlik, vergi ve askerlik düzeni vaat eder. Islahat ise özellikle gayrimüslimlerin haklarını genişletir ve dış baskıyla hazırlanmıştır.

Kaynaklar

1. TDV İslam Ansiklopedisi, 'Tanzimat' maddesi
2. MEB Tarih Dersi Öğretim Programı, 11. sınıf, 2. ünite (Dönüşüm Sürecinde Osmanlı, 1789-1908)
3. Türk Tarih Kurumu yayınları, Osmanlı yenileşme dönemi kaynakları

Hata bildirmek için: iletişim. Düzeltmeler sayfanın güncelleme tarihine yansır.