Kanun-ı Esasi ve Meşrutiyet (1876–1908)

Kısaca

• Kanun-ı Esasi, 23 Aralık 1876'da ilan edilen Osmanlı'nın ilk yazılı anayasasıdır; I. Meşrutiyet'i başlattı.
• II. Abdülhamid, 93 Harbi sırasında Şubat 1878'de meclisi tatil etti; anayasa yürürlükten kalkmadı ama uygulanmadı.
• 23 Temmuz 1908'de II. Meşrutiyet ilan edildi; 1909'da yapılan değişiklikle yetkiler padişahtan meclise kaydı.

Düşünün: yüzyıllardır sözü kanun sayılan bir devlette, bir gün sultan bile yazılı bir kitabın altında imza atıyor. Bu kitap, Kanun-ı Esasi’dir. Yani Osmanlı’nın ilk yazılı anayasası. Anayasa, bir devletin kurumlarını ve kimin hangi yetkiyi kullanacağını yazıya döken temel kanundur. Anayasalı ve meclisli yönetime de meşrutiyet denir.

Genç Osmanlılar kimdir, ne istiyordu?

Tanzimat Fermanı bir hak vaadi veriyordu. Ama padişahın yetkisini kimin, nasıl sınırlayacağı belli değildi. 1865’te İstanbul’da, Batı’da okuyan ya da Batı’yı yakından izleyen bir grup aydın bu eksiği gördü. Namık Kemal ve arkadaşları bir cemiyet kurdu; Ziya Paşa ve Ali Suavi de bu çevreye katıldı. Tarihte Genç Osmanlılar (Yeni Osmanlılar) diye anılırlar.

İstekleri kısaydı: anayasa, meclis, vatan ve hürriyet. Gazete çıkarıp bunu halka anlattılar. Hükümet baskı yapınca çoğu Avrupa’ya kaçtı, yazmaya oradan devam etti. Bu aydınların fikirleri, bürokrat Midhat Paşa gibi devlet adamlarında karşılık buldu.

Kanun-ı Esasi neden ve nasıl ilan edildi?

Olaylar peş peşe geldi. 30 Mayıs 1876’da Abdülaziz tahttan indirildi. Yerine geçen V. Murat’ın ruh sağlığı bozuktu; kısa sürede o da indirildi. 31 Ağustos 1876’da II. Abdülhamid padişah oldu. Midhat Paşa ve arkadaşları, anayasa ilan edeceği sözünü aldıktan sonra onu destekledi.

Balkanlar’da isyanlar sürüyordu, Avrupa reform istiyordu. Büyük devletler İstanbul’da bir konferans toplayacaktı. İşte tam o gün, 23 Aralık 1876’da Kanun-ı Esasi ilan edildi. Mesaj açıktı: “Biz zaten kendi reformumuzu yaptık, müdahaleye gerek yok.” Metni Midhat Paşa başkanlığındaki bir kurul hazırladı. Üyeleri halkın seçtiği değil, atanmış kişilerdi.

Kanun-ı Esasi’nin özellikleri nelerdir?

Anayasa, 119 maddeden oluşur. Sınavlarda sorulan başlıca özellikleri şöyle sıralayabiliriz:

• Padişah güçlüdür. Bakanları atar ve görevden alır, savaş ve barış ilan eder, meclisi toplar ve tatil eder.
• Hükümet meclise değil padişaha karşı sorumludur. Bu, anayasanın en önemli eksiği sayılır.
• Meclis-i Umumi iki kanatlıdır. Biri Heyet-i Ayan (üyeleri padişah atar), diğeri Heyet-i Mebusan’dır (halk seçer). Her elli bin erkek nüfus için bir mebus seçilirdi.
• 113. madde padişaha, devleti tehlikeye düşürdüğü anlaşılan kişileri sürgüne gönderme yetkisi verir.
• Hak güvencesi vardır: Kişi dokunulmazlığı, mülkiyet, konut dokunulmazlığı ve vergi yalnızca kanunla konulur.
• Devletin dini İslam’dır; Osmanlı tabiiyeti (vatandaşlığı) herkes için ortaktır.

Bu özelliklerden sonuncusu önemlidir: Tanzimat’ın “eşit tebaa” fikri anayasaya girdi.

93 Harbi meclisi nasıl kapattı?

Meclis-i Mebusan 19 Mart 1877’de açıldı. Ama Midhat Paşa daha önce, 5 Şubat 1877’de 113. maddeye dayanılarak görevden alınıp sürgüne gönderilmişti. Yani anayasa ilk sınavını ilk aylarında verdi.

24 Nisan 1877’de Rusya, Osmanlı’ya savaş ilan etti. Bu savaş, Rumi takvimle 1293’e denk geldiği için 93 Harbi diye anılır. Ordu Plevne’de direndi, ama sonunda yenildi. Rus ordusu İstanbul’un kapılarına dayanınca II. Abdülhamid, 13 Şubat 1878’de meclisi tatil etti. Mebuslar kararı ertesi günkü toplantıda öğrendi. Anayasa resmen kaldırılmadı. Sadece uygulanmadı. Meclis, II. Meşrutiyet’e kadar toplanmadı. Otuz yıl süren bu döneme İstibdat Dönemi denir.

II. Meşrutiyet nasıl ilan edildi?

Padişaha karşı muhalefet yıllarca gizli örgütlerde büyüdü. Bunların en güçlüsü İttihat ve Terakki Cemiyeti’ydi. Makedonya’da görevli subaylar, çok sayıda gizli üyeyle örgütlendi. Temmuz 1908’de Resneli Niyazi Bey ile Enver Bey gibi subaylar dağa çıktı. Padişah, Rumeli’deki orduya güvenemeyeceğini anladı.

23 Temmuz 1908’de II. Abdülhamid, Kanun-ı Esasi’yi yeniden yürürlüğe koydu. Bu tarih II. Meşrutiyet’in ilanıdır. Seçimler yapıldı; meclis 17 Aralık 1908’de açıldı. Halk sokaklara döküldü; Müslüman ve gayrimüslimler birlikte sevinç gösterisi yaptı.

Özellik	I. Meşrutiyet	II. Meşrutiyet
İlan tarihi	23 Aralık 1876	23 Temmuz 1908
Padişah	II. Abdülhamid	II. Abdülhamid (sonra V. Mehmed Reşad)
Öncüler	Genç Osmanlılar, Midhat Paşa	İttihat ve Terakki subayları
Sonu	13 Şubat 1878’de meclisin tatili	1909 değişiklikleriyle güçlendi; Osmanlı’nın son yıllarına kadar sürdü
Anayasa	Yeni ilan edildi	Aynı anayasa yeniden yürürlüğe girdi

Bu dönemin havasını anlamak için şuna bakın: 1908 yazında İstanbul’da, Selanik’te ve Manastır’da insanlar meydanlarda “hürriyet, adalet, müsavat, uhuvvet” yani özgürlük, adalet, eşitlik ve kardeşlik diye bağırıyordu. Müslüman, Rum, Ermeni ve Bulgar aynı kutlamada bir aradaydı. Bu coşku kısa sürdü; ama o günlerin ruhu sınav kitaplarında “Osmanlıcılık fikrinin son büyük denemesi” diye anılır. Daha sonra Balkan Savaşları ve Birinci Dünya Savaşı bu ortak yaşam hayalini sarstı.

31 Mart Olayı nedir?

Meşrutiyet herkesi memnun etmedi. Bazı subaylar ve din görevlileri değişimden rahatsızdı. İttihat ve Terakki’ye karşı birçok kişi toplandı. 13 Nisan 1909’da (Rumi takvimle 31 Mart 1325) İstanbul’da bir asker ayaklanması çıktı. İsyancılar, meşrutiyete ve “şeriat” bahanesiyle yönetime karşıydı. Adını Rumi tarihten alır. Derviş Vahdeti ve İttihad-ı Muhammedi Cemiyeti bu isyanın tanınmış isimleridir.

Selanik’ten yola çıkan Hareket Ordusu, Mahmud Şevket Paşa komutasında İstanbul’a geldi ve 24 Nisan’da isyanı bastırdı. 27 Nisan 1909’da II. Abdülhamid tahttan indirildi. Yerine V. Mehmed Reşad geçti. Padişah artık sembolik bir konuma gerilemişti.

İsyanın bastırılmasından sonra Meclis-i Mebusan ve Ayan toplanarak “Meclis-i Umumi” adıyla ortak karar aldı ve padişahın tahttan indirilmesi için fetva hazırlandı. Yeni padişah V. Mehmed Reşad, yetkileri sınırlı, meşrutî bir hükümdar olarak tahta oturdu. Gerçek yönetim güçleri ise büyük ölçüde İttihat ve Terakki’nin ve hükümetin elinde toplandı.

Kanun-ı Esasi’de 1909’da neler değişti?

İsyan bastırıldıktan sonra 21 Ağustos 1909’da anayasada köklü bir değişiklik yapıldı. Amaç, yetkiyi padişahtan meclise kaydırmaktı.

Konu	1876 metni	1909 değişikliği
Hükümetin sorumluluğu	Padişaha karşı	Meclise karşı
113. madde	Padişaha sürgün yetkisi verir	Madde değiştirildi, sürgün yetkisi kaldırıldı
Meclisi feshetme	Padişah tek başına; yeni seçim altı ay içinde	Ayan onayıyla; yeni meclis üç ay içinde seçilip toplanır
Bakanları atama	Padişah serbestçe atar	Padişah sadrazamı atar; diğer bakanları sadrazam belirler, padişah onaylar
Meclisin konumu	Sınırlı	Güçlendi, parlamenter yapıya yaklaştı

Bu değişiklik sayesinde Osmanlı, anayasalı monarşiden parlamenter sisteme doğru önemli bir adım attı. Artık meclisin güvenoyu sorunu gündemdeydi.

Kronoloji

Tarih	Olay
1865	Genç Osmanlılar (Yeni Osmanlılar) cemiyeti kuruldu.
23 Aralık 1876	Kanun-ı Esasi ilan edildi; I. Meşrutiyet başladı.
19 Mart 1877	Meclis-i Mebusan ilk kez toplandı.
13 Şubat 1878	Meclis tatil edildi; I. Meşrutiyet sona erdi.
23 Temmuz 1908	II. Meşrutiyet ilan edildi.
13 Nisan 1909	31 Mart Olayı çıktı.
21 Ağustos 1909	Kanun-ı Esasi'de önemli değişiklik yapıldı.

Sınavda nasıl çıkar?

KPSS

Anayasanın özelliklerini sayan ve '113. madde', 'Heyet-i Ayan', 'sorumluluk' gibi ipuçlarını isteyen sorular sık gelir. 1876 ile 1909 metnini ayırt etmek en büyük tuzaktır.

AYT

Öncüllü ve kronoloji sorularında I. ve II. Meşrutiyet'i karşılaştırırlar. 31 Mart Olayı'nın nedenleri ile Hareket Ordusu ve sonuçları birlikte sorulabilir.

LGS

8. sınıf programında II. Meşrutiyet'in ilanı ve 31 Mart Olayı yer alır. Soru genellikle 'bu gelişme hangi yönetim değişikliğine yol açtı' biçiminde sorulur; dört şıklıdır.

TYT

Genellikle tek ipucu verir: 'padişah yetkilerinin kısıtlanması' ya da 'Kanun-ı Esasi'nin yeniden yürürlüğe girmesi' gibi. Tarihleri kabaca (1876, 1908, 1909) bilmek yeter.

Mini test

Şıkkı işaretle, açıklamayı hemen gör. Tam test: 12 soru.

Kanun-ı Esasi ve Meşrutiyet (1876–1908) — mini test

0 / 5 cevaplandı

Soru 1 / 5Osmanlı Devleti'nin ilk yazılı anayasası olan Kanun-ı Esasi hangi padişah döneminde ilan edilmiştir?

AAbdülmecid

BII. Abdülhamid

CAbdülaziz

DV. Mehmed Reşad

EV. Murat

← Geriİleri →

Sık sorulan sorular

Kanun-ı Esasi hangi tarihte ilan edildi?

23 Aralık 1876'da, İstanbul Konferansı'nın (Tersane Konferansı) açıldığı gün ilan edildi. 119 maddedir.

I. Meşrutiyet neden sona erdi?

Rusya ile 93 Harbi başlayınca II. Abdülhamid, Şubat 1878'de meclisi tatil etti. Anayasa kâğıt üzerinde kaldı ama uygulanmadı.

113. madde ne anlama geliyordu?

Padişaha, devlet güvenliğini bozduğu anlaşılan kişileri sürgüne gönderme yetkisi veriyordu. Midhat Paşa bu madde ile sürgüne gönderildi.

31 Mart Olayı nedir?

13 Nisan 1909'da İstanbul'da çıkan, meşrutiyet karşıtı asker isyanıdır. Hareket Ordusu bastırdı, II. Abdülhamid tahttan indirildi.

1909 değişikliği neyi değiştirdi?

Hükümet meclise karşı sorumlu hâle geldi, 113. maddedeki sürgün yetkisi kaldırıldı ve padişahın meclisi feshetme yetkisi sınırlandı.

Kaynaklar

1. TDV İslam Ansiklopedisi, 'Kanûn-ı Esâsî' maddesi
2. TDV İslam Ansiklopedisi, 'Meşrutiyet' maddesi
3. MEB Tarih Dersi Öğretim Programı, 11. sınıf (Maarif Modeli), 2. ve 3. üniteler

Hata bildirmek için: iletişim. Düzeltmeler sayfanın güncelleme tarihine yansır.