Millî Mücadele'nin Hazırlık Dönemi (1919)

Kısaca

• Mustafa Kemal 19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıkarak Millî Mücadele'yi başlattı; Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919) mücadelenin gerekçe, amaç ve yöntemini belirledi.
• Erzurum (23 Temmuz–7 Ağustos) ve Sivas (4–11 Eylül 1919) Kongreleri ulusal kararlar aldı, Temsil Heyeti kuruldu.
• Misak-ı Millî 28 Ocak 1920'de kabul edildi; İstanbul 16 Mart 1920'de resmen işgal edilince TBMM 23 Nisan 1920'de Ankara'da açıldı.

16 Mayıs 1919 gecesi, İstanbul’dan Karadeniz’e küçük bir vapur kalktı: Bandırma. Yolcular arasında “görev” kâğıdı olan bir paşa vardı. Bu kâğıt, ülkeyi kurtaracak büyük hareketin ilk adımı sayılacaktı. Bu sayfada o adımın Samsun’dan Ankara’ya uzanan yolunu, her durakta ne olduğunu izliyoruz.

Mustafa Kemal Samsun’a neden gönderildi?

Mondros’tan sonra Anadolu’da ayaklanmalar ve Rum çeteleri (Pontus) sorun olmuştu. İstanbul Hükûmeti, Mustafa Kemal’i Dokuzuncu Ordu Birlikleri Müfettişi olarak Samsun ve çevresine gönderdi. Resmî görev: asayişi sağlamak, silahları toplamak, ordunun terhisini denetlemek. Mustafa Kemal ise bu geniş yetkileri milleti örgütlemek için kullanacaktı.

19 Mayıs 1919’da Samsun’a çıktı. Bu tarih Millî Mücadele’nin başlangıcı sayılır (Gençlik ve Spor Bayramı da bu yüzden 19 Mayıs’tır). Bir hafta sonra, 25 Mayıs’ta Havza’ya geçti.

Havza ve Amasya’da neler oldu?

Havza Genelgesi (28 Mayıs 1919): İzmir’in işgali bütün yurtta tepki doğurmuştu. Mustafa Kemal, Havza’dan çevreye bir genelge yollayarak işgalleri protesto mitingleri yapılmasını istedi. Amaç, halkın tepkisini örgütlü hâle getirmekti.

Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919) Millî Mücadele’nin gerekçesini, amacını ve yöntemini ilk kez açıkça ortaya koydu. Mustafa Kemal’in yanında Rauf Orbay, Refet Bele ve Ali Fuat Cebesoy da imza attı; Kâzım Karabekir de bu çağrıyı destekledi. Genelge gizliydi ve şifreli telgrafla bütün illere ulaştırıldı.

Bölüm	Genelgedeki karşılığı
Gerekçe	Vatanın bütünlüğü ve milletin istiklali tehlikededir; İstanbul Hükûmeti üzerine düşen görevi yapamamaktadır.
Amaç	Milletin istiklalini yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır.
Yöntem	Her türlü etkiden uzak millî bir heyet kurulacak; Sivas’ta ulusal kongre toplanacak; her sancaktan üç delege seçilecek; Erzurum’da 10 Temmuz’da bir kongre yapılacak.

Bu belge, kurtuluşun yolunu padişah ve hükûmetten milletin kendisine çevirdi. Bu yüzden “ilk ihtilal belgesi” olarak anılır.

Erzurum Kongresi neden önemlidir?

Mustafa Kemal 3 Temmuz’da Erzurum’a gelmişti. Bu sırada İstanbul Hükûmeti onu geri çağırınca 8 Temmuz’da hem görevinden hem askerlikten istifa etti. Artık “paşa” değil, sivil bir vatandaş olarak mücadele ediyordu. Kongre 23 Temmuz–7 Ağustos 1919’da toplandı.

Erzurum Kongresi bölgesel toplandı (Doğu Anadolu’nun altı vilayeti adına), ama ulusal kararlar aldı. Önemli kararlar:

• Millî sınırlar içinde vatan bir bütündür, parçalanamaz.
• Manda ve himaye kabul edilemez.
• Millî iradeyi hâkim kılmak esastır; Meclis-i Mebusan’ın hemen toplanması gerekir.
• İstanbul Hükûmeti vatanı savunamazsa geçici bir hükûmet kurulacaktır.
• Bir Temsil Heyeti seçilmiştir; başkanı Mustafa Kemal’dir.

Dikkat: Kongreyi Doğu Anadolu Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti’nin Erzurum şubesi, Trabzon Muhafaza-i Hukuk Cemiyeti ile birlikte düzenledi; cemiyetler kongrede “Şarkî Anadolu Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti” adıyla birleştirildi. Erzurum’un en büyük başarısı, bölgesel bir toplantıdan ulusal bir program çıkarmasıdır.

Balıkesir ve Alaşehir Kongreleri ne işe yaradı?

Batı’da Yunan işgaline karşı Balıkesir (26–30 Temmuz 1919) ve Alaşehir (16–25 Ağustos 1919) Kongreleri toplandı. Bunlar bölgesel kongrelerdir: halkın Kuvâ-yı Millîye çevresinde örgütlenmesini ve Batı Anadolu’nun savunmasını konu aldı. Sivas Kongresi bütün millî cemiyetleri birleştirince bu bölgesel örgütlenmeler de ortak çatının altına girdi.

Sivas Kongresi’ni neden ulusal kongre sayarız?

4–11 Eylül 1919’da toplanan Sivas Kongresi ulusal niteliklidir; yurdun çeşitli bölgelerinden delegeler katıldı. Kararlar:

• Erzurum’daki kararlar bütün yurt için geçerli sayıldı.
• Manda ve himaye kesin olarak reddedildi. Kongrede Amerikan mandası fikri de tartışıldı, ama kabul edilmedi.
• Bütün millî cemiyetler Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti adı altında birleştirildi.
• Temsil Heyeti genişletildi; başkanı Mustafa Kemal’dir. Heyet artık bütün Anadolu’yu temsil ediyor ve fiilen geçici bir hükûmet gibi çalışıyordu.
• Hükûmet baskısına karşı İradeyi Millîye gazetesi çıkarılmaya başlandı.

	Genelge/Kongre	Tarih	Nitelik	Önemli karar
1	Havza Genelgesi	28 Mayıs 1919	Genelge	İşgalleri protesto mitingleri
2	Amasya Genelgesi	22 Haziran 1919	Genelge (gizli)	Gerekçe–amaç–yöntem; Sivas’ta kongre çağrısı
3	Erzurum Kongresi	23 Temmuz–7 Ağustos 1919	Bölgesel (ulusal kararlı)	Manda reddi, Temsil Heyeti
4	Sivas Kongresi	4–11 Eylül 1919	Ulusal	Cemiyetlerin birleşmesi, manda reddi (kesin)

Temsil Heyeti ne iş yaptı?

Temsil Heyeti Erzurum’da seçildi, Sivas’ta genişletildi ve Ankara’ya taşındığında fiilen Anadolu’nun yönetimini üstlendi. Heyet kongrelerin kararlarını yürütüyor, cemiyetlerle haberleşiyor, işgallere karşı örgütlenmeyi koordine ediyordu. Başında Mustafa Kemal vardı. Heyetin gücü, askerî ve sivil çevreleri (özellikle Doğu’da Kâzım Karabekir’in 15. Kolordusu gibi) ortak bir hedef etrafında toplamasıydı. Bu yüzden Temsil Heyeti, TBMM’nin açılışına kadar “geçici hükûmet” işlevi gördü.

Bir hatırlatma: Heyet bir “hükûmet” olarak kurulmadı. Erzurum Kongresi, İstanbul vatanı savunamazsa geçici hükûmet kurulmasını kararlaştırmıştı. Temsil Heyeti bu karara dayanarak adım atabileceği, ama resmî olarak hükûmet ilan edilmediği bir konumdaydı.

Amasya Görüşmeleri’nde ne konuşuldu?

Damat Ferit Hükûmeti çekilince Ali Rıza Paşa Hükûmeti kuruldu. Bahriye Nazırı Salih Paşa, Temsil Heyeti ile 20–22 Ekim 1919’da Amasya’da görüştü. Sonuçta İstanbul Hükûmeti, Temsil Heyeti’nin varlığını fiilen kabul etti; Meclis’in seçimle toplanması konusunda anlaşıldı. Bu görüşmeler, İstanbul Hükûmeti’nin ilk kez millî harekete muhatap alması bakımından önemlidir. Meclis-i Mebusan’ın nerede toplanacağı konusunda ise ayrılık kalmıştı; Mustafa Kemal, Meclis’in İstanbul’da özgürce çalışamayacağını düşünüyordu.

Mustafa Kemal 18 Aralık’ta Sivas’tan ayrıldı ve 27 Aralık 1919’da Ankara’ya geldi. Temsil Heyeti artık Ankara’dan yönetiyordu.

Misak-ı Millî ve TBMM nasıl doğdu?

Seçimlerin ardından Son Osmanlı Mebusan Meclisi 12 Ocak 1920’de İstanbul’da toplandı. Meclis, 28 Ocak 1920’de Misak-ı Millî’yi kabul etti. Başlıca ilkeler:

• Mondros imzalandığı sırada Osmanlı ordusunun elinde bulunan, Müslüman çoğunluklu topraklar bir bütündür.
• Düşman işgalindeki Arap çoğunluklu bölgelerin geleceği halkoylamasıyla belirlenecek.
• Kars, Ardahan ve Batum için halkoylaması.
• Batı Trakya’nın geleceği halkoylamasıyla.
• İstanbul ve Marmara güvenliği; Boğazlar dünya ticaretine açık.
• Azınlık hakları komşu ülkelerdeki Müslüman azınlıklara tanınan haklar ölçüsünde.
• Kapitülasyonlar kabul edilemez.

İtilaf Devletleri buna tepki gösterdi ve 16 Mart 1920’de İstanbul’u resmen işgal etti. Meclis-i Mebusan basıldı, bazı mebuslar Malta’ya sürüldü. Mustafa Kemal Ankara’da yeni bir meclis toplanacağını duyurdu. 23 Nisan 1920’de Türkiye Büyük Millet Meclisi açıldı. İlk başkanı Mustafa Kemal’dir. Meclis, millî egemenlik ve tam bağımsızlık ilkelerini hayata geçiren ilk kurumdur.

Kronoloji

Tarih	Olay
19 Mayıs 1919	Mustafa Kemal Samsun'a çıktı.
22 Haziran 1919	Amasya Genelgesi yayımlandı.
23 Temmuz–7 Ağustos 1919	Erzurum Kongresi toplandı.
4–11 Eylül 1919	Sivas Kongresi toplandı.
20–22 Ekim 1919	Amasya Görüşmeleri yapıldı.
27 Aralık 1919	Mustafa Kemal Ankara'ya geldi.
28 Ocak 1920	Misak-ı Millî kabul edildi.
23 Nisan 1920	TBMM Ankara'da açıldı.

Sınavda nasıl çıkar?

TYT

Millî Mücadele'nin en sevilen bölümü. Hangi genelge/kongrede ne karar alındığı ve kronoloji sorulur. Tuzak: Erzurum'u (bölgesel) ve Sivas'ı (ulusal) birbirine karıştırmak.

AYT

Hazırlık dönemi AYT Tarih-1 ve Tarih-2'de yıllık 1–2 soruyla yer alır. Genelge maddeleri, cemiyetlerin birleşmesi ve Amasya Görüşmeleri öncüllü sorulur.

KPSS

Parçada 'milletin istiklalini yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır' geçerse Amasya, 'manda ve himaye kabul edilemez' geçerse Erzurum/Sivas aranır. Misak-ı Millî maddeleri de sık sorulur.

LGS

8. sınıf için Mustafa Kemal'in Samsun'dan Ankara'ya izlediği yol ve her adımın amacı okuma parçasıyla sorulur. Misak-ı Millî ile TBMM'yi 'millî egemenlik' ve 'tam bağımsızlık' ilkeleriyle ilişkilendirin.

Mini test

Şıkkı işaretle, açıklamayı hemen gör. Tam test: 10 soru.

Millî Mücadele'nin Hazırlık Dönemi (1919) — mini test

0 / 5 cevaplandı

Soru 1 / 5Mustafa Kemal'in Samsun'a çıkışı aşağıdaki hangi tarihte gerçekleşmiştir?

A15 Mayıs 1919

B19 Mayıs 1919

C22 Haziran 1919

D23 Nisan 1920

E4 Eylül 1919

← Geriİleri →

Sık sorulan sorular

Mustafa Kemal Samsun'a hangi görevle gitti?

Dokuzuncu Ordu Birlikleri Müfettişi olarak gitti. Resmî görevi Karadeniz bölgesinde asayişi sağlamak ve silahları toplamaktı.

Amasya Genelgesi'nin önemi nedir?

Millî Mücadele'nin gerekçesini, amacını ve yöntemini ilk kez ortaya koydu. 'Milletin istiklalini yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır' ilkesini getirdi.

Erzurum ve Sivas Kongreleri arasındaki fark nedir?

Erzurum bölgesel toplanıp ulusal kararlar aldı. Sivas ise ulusal kongredir; cemiyetleri birleştirdi ve Temsil Heyeti'ni genişletti.

Misak-ı Millî ne zaman kabul edildi?

28 Ocak 1920'de Son Osmanlı Mebusan Meclisi'nde gizli oturumda kabul edildi; 17 Şubat 1920'de kamuoyuna açıklandı.

Kaynaklar

1. TDV İslam Ansiklopedisi, 'Amasya Genelgesi' ve 'Sivas Kongresi' maddeleri
2. MEB, T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük Dersi Öğretim Programı (8. sınıf, 2018)
3. Atatürk Araştırma Merkezi, Nutuk ve Millî Mücadele belgeleri
4. Türk Tarih Kurumu, Millî Mücadele dönemi yayınları

Hata bildirmek için: iletişim. Düzeltmeler sayfanın güncelleme tarihine yansır.