Lozan Barış Antlaşması (24 Temmuz 1923)

Kısaca

• Lozan Barış Antlaşması, 20 Kasım 1922'de başlayan konferansın ardından 24 Temmuz 1923'te imzalandı; Türkiye'nin tam bağımsızlığını uluslararası alanda tanıttı.
• Görüşmeler 4 Şubat 1923'te kesildi; ikinci dönem 23 Nisan 1923'te başladı. Heyet başkanı İsmet Paşa'ydı.
• Kapitülasyonlar kalktı, Sevr'in yerine geçti; Musul, Boğazlar, Hatay ve dış borçlar ise sonraya kaldı.

Savaş kazanılmıştı ama masa kurulmamıştı. Büyük Taarruz’dan sonra bile Türkiye’nin sınırları, ekonomisi, hatta egemenliği hâlâ yabancı güçlerin pazarlık konusuydu. Lozan, silahla kazanılan zaferin kâğıda dökülmesi, yani diplomasi cephesinin savaşıdır.

Mudanya’dan Lozan’a nasıl gelindi?

Büyük Taarruz’u (26 Ağustos 1922) ve Başkomutanlık Meydan Savaşı’nı kazanan Türk ordusu 9 Eylül 1922’de İzmir’e girdi. İngiltere çıkış arıyordu; Çanakkale çevresinde yeni bir savaşa girmek istemiyordu. Görüşmeler Mudanya’da yapıldı ve 11 Ekim 1922’de Mudanya Ateşkesi imzalandı. Türkiye adına İsmet Paşa görüştü. Ateşkese göre Yunanistan Doğu Trakya’yı boşaltacak, Meriç Nehri sınır olacaktı. Ateşkes bir barış değildi; barış konferansta kararlaştırılacaktı.

Bu sırada TBMM, 1 Kasım 1922’de saltanatı kaldırdı. Lozan’a hem İstanbul hem Ankara davet edilmişti. Saltanatın kalkmasıyla Türkiye’yi yalnızca Ankara Hükûmeti temsil etti.

Lozan Konferansı’nda kimler vardı?

Konferans 20 Kasım 1922’de İsviçre’nin Lozan kentinde başladı. Türk heyetinin başkanı İsmet Paşa (Dışişleri Bakanı) idi; yanında Rıza Nur ve Hasan Bey (Saka) vardı. Karşı tarafta İngiltere, Fransa, İtalya, Japonya, Yunanistan, Romanya ve Yugoslavya yer aldı; konferansın başkanı İngiliz dışişleri bakanı Lord Curzon’du. Boğazlar görüşülürken Sovyetler ve Bulgaristan da çağrıldı.

Görüşmeler neden kesildi?

İlk dönemde komisyonlar çalıştı; ama kapitülasyonlar, azınlıklar, ekonomik hükümler ve Musul gibi konularda anlaşma çıkmadı. İtilaf Devletleri kapitülasyonların bir kısmını sürdürmek istiyordu. İsmet Paşa, “tam bağımsızlık” ilkesinden taviz vermeyeceğini söyleyerek taslağı imzalamadı. 4 Şubat 1923’te görüşmeler kesildi.

Arada Türkiye boş durmadı: İzmir İktisat Kongresi (17 Şubat–4 Mart 1923) toplanarak ekonomi politikasını belirledi. Yunanistan ve İngiltere de uzlaşma yoluna girdi. Konferansın ikinci dönemi 23 Nisan 1923’te başladı ve 24 Temmuz 1923’te Lozan Barış Antlaşması imzalandı. TBMM antlaşmayı 23 Ağustos 1923’te onayladı.

Lozan’ın başlıca maddeleri nelerdir?

Konu	Lozan’daki hüküm
Batı sınırı	Meriç Nehri sınır oldu; Karaağaç (Edirne yakını) Türkiye’ye verildi. Batı Trakya Yunanistan’da kaldı.
Güney sınırı	Suriye sınırı 1921 Ankara Antlaşması’ndaki çizgiyle belirlendi.
Irak sınırı (Musul)	Çözülemedi; Türkiye–İngiltere görüşmesine, sonra Milletler Cemiyeti’ne bırakıldı.
Ege adaları	Gökçeada, Bozcaada ve Tavşan Adaları Türkiye’de kaldı; diğerleri Yunanistan’a (silahsızlandırma şartıyla) verildi. Oniki Ada İtalya’da kaldı.
Kapitülasyonlar	Tamamen kaldırıldı.
Azınlıklar	Gayrimüslim azınlıkların hakları güvence altına alındı; Müslüman azınlık için karşılıklılık esası geldi.
Nüfus mübadelesi	Türkiye’deki Rumlar ile Yunanistan’daki Türkler yer değiştirdi (30 Ocak 1923 sözleşmesi); İstanbul Rumları ve Batı Trakya Türkleri hariç.
Savaş tazminatı	Türkiye’den tazminat istenmedi; Yunanistan’dan tazminat yerine Karaağaç alındı.
Boğazlar	Barış ve savaşta geçişe açık; iki yakası askerden arındırıldı; Boğazlar Komisyonu Milletler Cemiyeti’ne bağlı, başkanı Türk.
Borçlar	Osmanlı borçları (Düyun-ı Umumiye) Türkiye ve Osmanlı’dan ayrılan devletler arasında paylaştırıldı.
Patrikhane	İstanbul’da kalmasına izin verildi; yalnızca dinî işlerle sınırlı, siyasi yetkisi yok.

Kıbrıs konusunda da Türkiye, Kıbrıs’ın İngiltere’ye ait olduğunu kabul etti; Mısır, Sudan ve Libya üzerindeki hakları da bırakıldı.

Lozan ile Sevr arasında ne fark var?

Konu	Sevr (1920)	Lozan (1923)
Tarafı	Damat Ferit Hükûmeti; TBMM tanımadı	TBMM Hükûmeti
Kapitülasyonlar	Kalıyor	Kaldırıldı
Boğazlar	Uluslararası komisyon kontrolünde	Türk başkanlı komisyon; iki yaka silahsız
Doğu Trakya, İzmir	Yunanistan’a	Türkiye’ye
Doğu Anadolu	Ermenistan ve özerk Kürdistan	Türkiye’de kaldı
Ordu	Sınırlı, mali denetim altında	Sınırlama yok
Sonuç	Hiç uygulanmadı	Türkiye’nin sınırları tanındı

Sevr hiçbir zaman onaylanıp yürürlüğe girmedi; TBMM onu geçersiz saydı. Bu nedenle Sevr hiç uygulanmadı, Lozan ise Türkiye’nin imzaladığı ve uygulanan barış antlaşması oldu.

Lozan’da çözülemeyen sorunlar hangileri?

Lozan her şeyi bitirmedi. Sınavın en sevdiği dört konu:

• Musul: Milletler Cemiyeti Irak’a verdi; 1926 Ankara Antlaşması ile Türkiye bunu kabul etti.
• Boğazlar: Lozan’daki rejim egemenliği sınırlıyordu; 1936 Montrö Boğazlar Sözleşmesi ile Türkiye tam yetki aldı.
• Hatay: Fransız mandasındaki Hatay, Hatay Meclisi’nin kararı ve TBMM’nin onayıyla 1939’da Türkiye’ye katıldı.
• Dış borçlar: Ödeme biçimi sonraya kaldı; Türkiye payına düşeni ödedi ve 1954’te bitirdi.

Lozan neden “tam bağımsızlık” sayılır?

Lozan Türkiye’nin sınırlarını, egemenliğini ve ekonomik bağımsızlığını uluslararası alanda tanıttı. Kapitülasyonlar kalkınca yabancılar artık Türk mahkemelerine tabi oldu; vergi ve ticaret politikasını Türkiye kendisi belirleyebildi. Antlaşmanın imzalanmasından kısa süre sonra, 29 Ekim 1923’te Cumhuriyet ilan edildi. 8. sınıf programı da Lozan’ı Millî Mücadele’nin siyasi tamamlayıcısı olarak görür.

Lozan’dan hangi ek belgeler çıktı?

Lozan tek bir metinden ibaret değildi. Barış antlaşmasının yanında birkaç sözleşme ve bildiri imzalandı: Boğazlar Sözleşmesi, Trakya sınırı sözleşmesi, ikamet ve yargı yetkisine ilişkin sözleşme ile savaş esirleri ve ilan edilen af bildirisi. Sınavda “Lozan’la birlikte imzalanan” diye sorulursa Boğazlar Sözleşmesi örnek olarak çıkar. Af bildirisi ise Türkiye’de ve Yunanistan’da savaş sırasındaki bazı suçları kapsıyordu; ancak “150’likler” olarak anılan bir grup af dışında kaldı. Bu ayrıntıyı ezberlemenize gerek yok, ama “af” ifadesini yanlış seçenek olarak görürseniz şaşırmayın.

Lozan’ın mantığını şöyle özetleyebilirsiniz: sınır, ekonomi, hukuk ve nüfus konularında iki ülkeyi karşılıklı olarak düzenledi. Sonuçta Osmanlı mirasından yeni bir devlet çıktı ve “tam bağımsızlık” ilkesi uluslararası alanda tescil edildi.

Lozan neden bu kadar önemli sayılır?

Birkaç sebebi var. Önce, imzalayan taraf Ankara’daki TBMM Hükûmeti’ydi ve Osmanlı’dan farklı olarak yeni bir devlet olarak tanındı. Sonra, kapitülasyonlar sona erdi; yüzyıllardır süren yabancı ayrıcalıkları bitti. Üçüncüsü, sınırlar büyük ölçüde belirlendi; Türkiye’nin ülke bütünlüğü uluslararası belgeyle güvence altına alındı. Dördüncüsü, Yunanistan’la nüfus mübadelesi ve azınlık hükümleri iki ülke arasındaki sorunun büyük kısmını çözdü. Sınavda “hangisi Lozan’ın sonuçlarından değildir?” kalıbı gelirse, bu dört başlığı aklınızdan geçirin.

Sınav tuzakları

• Mudanya ateşkestir, Lozan barıştır. İsmet Paşa ikisinde de başkandı.
• Musul Lozan’da çözülmedi. 1926’da çözüldü.
• Boğazlar tam egemenlik: Montrö. Lozan’da geçişe açık.
• Karaağaç Türkiye’ye verildi; Batı Trakya verilmedi.
• Nüfus mübadelesi din esasına göre yapıldı; İstanbul Rumları ve Batı Trakya Türkleri dışında.

Kronoloji

Tarih	Olay
11 Ekim 1922	Mudanya Ateşkesi imzalandı.
20 Kasım 1922	Lozan Konferansı başladı.
4 Şubat 1923	Görüşmeler kesildi.
23 Nisan 1923	Konferansın ikinci dönemi başladı.
24 Temmuz 1923	Lozan Barış Antlaşması imzalandı.
29 Ekim 1923	Cumhuriyet ilan edildi.

Sınavda nasıl çıkar?

AYT

Millî Mücadele'nin sona ermesi ve Lozan AYT'de ikişer soruyla gelir. Öncüllü sorularda 'Lozan'da çözülen' ve 'sonraya kalan' konuları ayırt etmeniz beklenir. Tuzak: Mudanya'yı barış sanmak.

TYT

TYT'de genellikle Lozan'ın kazanımları (kapitülasyonlar, tam bağımsızlık, Boğazlar) ve Sevr ile karşılaştırma sorulur. 'Hangisi Lozan'da çözümlenmemiştir?' kalıbı sık.

KPSS

Yorum sorularında parçada 'kapitülasyonlar kaldırıldı, azınlıklar...' gibi bir ifade verilir ve hangi antlaşma olduğu sorulur. Sevr/Lozan ve Montrö/Lozan karşılaştırmaları sık çıkar.

LGS

8. sınıfta 'Lozan'ın sağladığı kazanımlar' okuma parçasıyla sorulur. Kapitülasyonların kaldırılması ve sınırların belirlenmesi temel kazanımlardır.

Mini test

Şıkkı işaretle, açıklamayı hemen gör. Tam test: 10 soru.

Lozan Barış Antlaşması (24 Temmuz 1923) — mini test

0 / 5 cevaplandı

Soru 1 / 5Lozan Barış Antlaşması hangi tarihte imzalanmıştır?

A11 Ekim 1922

B20 Kasım 1922

C4 Şubat 1923

D24 Temmuz 1923

E29 Ekim 1923

← Geriİleri →

Sık sorulan sorular

Lozan Antlaşması'nı Türkiye adına kim imzaladı?

Türk heyetinin başkanı Dışişleri Bakanı İsmet Paşa (İnönü) imzaladı. Heyette Rıza Nur ve Hasan Bey de vardı.

Lozan görüşmeleri neden kesildi?

Kapitülasyonlar ve ekonomik hükümler, azınlıklar ve Musul gibi konularda anlaşma sağlanamadığı için 4 Şubat 1923'te kesildi.

Lozan'da neler çözülemedi?

Musul, Boğazlar rejimi (Montrö'de çözüldü), Hatay ve dış borçların ödeme biçimi sonraya bırakıldı.

Lozan ile Sevr arasındaki temel fark nedir?

Sevr Osmanlı'yı parçalayan, Türkiye'nin tanımadığı bir antlaşmaydı. Lozan ise Türkiye'nin bağımsızlığını ve sınırlarını tanıyan, kapitülasyonları kaldıran barıştır.

Kaynaklar

1. TDV İslam Ansiklopedisi, 'Lozan Konferansı' ve 'Lozan Antlaşması' maddeleri
2. MEB, T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük Dersi Öğretim Programı (8. sınıf, 2018)
3. Atatürk Araştırma Merkezi, Lozan dönemi belgeleri
4. Türkiye Büyük Millet Meclisi, Lozan Barış Antlaşması metni

Hata bildirmek için: iletişim. Düzeltmeler sayfanın güncelleme tarihine yansır.