I. Dünya Savaşı'nda Osmanlı Cepheleri

Kısaca

• Osmanlı, 29 Ekim 1914'te Karadeniz'de Rus limanlarını bombalayarak I. Dünya Savaşı'na fiilen girdi ve Almanya'nın yanında yer aldı.
• Kafkas ve Kanal cepheleri taarruz, Çanakkale, Irak, Hicaz-Yemen ve Suriye-Filistin cepheleri savunma, Galiçya-Makedonya-Romanya cepheleri yardım cepheleridir.
• Savaş, 30 Ekim 1918'de imzalanan Mondros Ateşkes Antlaşması ile sona erdi.

Bir düşünün: Osmanlı ordusu aynı anda Kafkasya’nın karında, Çanakkale’nin siperlerinde, Irak’ın çölünde ve Avrupa’nın içlerinde savaşıyor. Hem de ülke Balkan Savaşları’ndan yeni çıkmış, yorgun. İşte I. Dünya Savaşı’nda Osmanlı’nın hikâyesi, bir cephe haritası hikâyesidir.

Osmanlı savaşa nasıl girdi?

İttihat ve Terakki hükümeti, Balkan Savaşları’ndan sonra ordunun yeniden güçlenmesi için Almanya ile yakınlaştı. Hükümet bir yandan büyük devletlerle ittifak arıyor, bir yandan da devleti kayıp topraklardan sonra ayakta tutmaya çalışıyordu. Bu sırada Avrupa’da büyük bir savaşın kıvılcımı çoktan çakılmıştı.

Osmanlı Devleti, Balkan Savaşları’ndan sonra yalnız kalmıştı. Almanya ile 2 Ağustos 1914’te gizli bir ittifak yaptı. Ama savaşa hemen girmedi, tarafsız görünmeye devam etti.

Sonra iki Alman gemisi sahneye çıktı: Goeben ve Breslau. İngiliz donanmasından kaçıp Çanakkale’den geçerek İstanbul’a sığındılar. Osmanlı bu gemileri satın almış gibi gösterdi; adları Yavuz ve Midilli oldu. Alman komutanlar gemilerde kalmaya devam etti. 29 Ekim 1914’te bu gemiler Karadeniz’de Rus limanlarını bombaladı. Rusya savaş ilan etti (2 Kasım 1914), ardından İngiltere ve Fransa da (5 Kasım 1914). Osmanlı fiilen savaşın içindeydi.

Cepheler tablosu: hangisi taarruz, hangisi savunma, hangisi yardım?

Sınavda en çok sorulan şey bu ayrımdır. Mantık basit: Osmanlı saldırıyorsa taarruz, kendi topraklarını koruyorsa savunma, başka bir ülkeye destek veriyorsa yardım cephesidir.

Cephe	Tür	Komutan / Önemli isim	Sonuç
Kafkas	Taarruz (sonra savunma)	Enver Paşa, Hasan İzzet Paşa	Sarıkamış’ta yenilgi; Rusya savaştan çekilince Doğu Anadolu’nun bir kısmı geri alındı
Kanal (Süveyş)	Taarruz	Cemal Paşa	Başarısız, geri çekildi (1915)
Çanakkale	Savunma	Liman von Sanders, Esat Paşa, Mustafa Kemal	Osmanlı zaferi; Müttefikler çekildi
Irak	Savunma	Halil Paşa, Goltz Paşa	Kut’ül-Amare zaferi (1916); sonra Bağdat kaybedildi (1917)
Hicaz-Yemen	Savunma	Fahrettin Paşa (Medine)	Arap isyanı sonrası kaybedildi
Suriye-Filistin	Savunma	Cemal Paşa, Mustafa Kemal, Liman von Sanders	Kudüs ve Şam kaybedildi, 1918’de geri çekilme
Galiçya, Makedonya, Romanya	Yardım	Osmanlı kolorduları, müttefik ordularıyla birlikte	Müttefike destek; savaş sonunda geri çekildi

Kanal, Hicaz-Yemen ve Suriye-Filistin’de neler yaşandı?

Kanal Cephesi: Cemal Paşa komutasındaki ordu, Süveyş Kanalı’nı ele geçirmek için Ocak-Şubat 1915’te Sina Çölü’nü geçti. Amaç, İngiltere’nin Hindistan yolunu kesmekti. Çöl şartları ve İngiliz savunması yüzünden saldırı sonuçsuz kaldı. Bu yüzden Kanal Cephesi taarruz cephesidir ama başarısız taarruz cephesi.

Hicaz-Yemen Cephesi: Mekke Emiri Şerif Hüseyin, İngilizlerle anlaşıp 1916’da isyan etti. Osmanlı bu bölgede savunmaya geçti. Medine’yi Fahrettin Paşa son ana kadar savundu. Yemen’de de çarpışmalar sürdü ve Osmanlı güçlerinin büyük kısmı bu iki bölgede oyalandı.

Suriye-Filistin Cephesi: İngilizler 1917’de Gazze’den ilerleyerek Kudüs’ü aldı. Bu cephenin komutası Yıldırım Orduları Grubu’na verildi. Mustafa Kemal bu cephede 7. Ordu komutanıydı. 1918 sonbaharında cephe çöktü ve Osmanlı güçleri Halep çevresine kadar çekildi.

Galiçya, Makedonya ve Romanya cepheleri neden “yardım”?

Bu üç cephe Osmanlı topraklarında değildi. Osmanlı, müttefiklerine destek olarak buralara kolordu gönderdi. Galiçya’da Rus ordusuna karşı Avusturya-Macaristan’ın yanında, Makedonya’da Bulgar ve Almanlarla birlikte, Romanya’da (Dobruca) yine müttefikle birlikte savaşıldı. Sınav mantığı şu: toprak benim değil, askerim orada, o hâlde yardım cephesi.

Sarıkamış’ta ne oldu?

Kafkas cephesinde Enver Paşa, Rus ordusunu kuşatmak istedi. Aralık 1914 - Ocak 1915 arasında Sarıkamış’a yürüdü. Yol, Allahüekber Dağları’ndan geçiyordu. Soğuk, kar ve yetersiz kıyafet yüzünden ordu büyük kayıp verdi. Hedefe ulaşılamadı. Sarıkamış’ın dersi: iyi plan, kış ve ikmal olmadan işe yaramaz.

Çanakkale’de ne oldu?

Müttefikler, Boğazlar’ı geçip İstanbul’u almayı ve Rusya’ya malzeme yolunu açmayı hedefledi. İlk denemeyi donanma yaptı: 18 Mart 1915’te Çanakkale Boğazı’nı zorladılar. Mayınlar ve kıyı bataryaları üç büyük gemiyi batırdı, saldırı durduruldu. Boğaz’a döşenen mayınlar bu zaferde belirleyici oldu. Bu başarı, Osmanlı’ya büyük moral verdi.

Donanma geçemeyince kara harekâtı başladı. 25 Nisan 1915’te Müttefikler Gelibolu Yarımadası’na çıkarma yaptı. Arıburnu ve Seddülbahir en çok bilinen çıkarma noktalarıdır. Çarpışmalar aylarca sürdü. Ağustos 1915’te Anafartalar ve Conkbayırı’nda Mustafa Kemal’in önemli bir rolü oldu. Sonunda Müttefikler yarımadayı boşalttı (Aralık 1915 - Ocak 1916). Çanakkale, Osmanlı’nın savunma zaferidir.

Kut’ül-Amare’de ne oldu?

Irak cephesinde İngilizler 1914’te Basra’yı işgal etti ve Bağdat’a doğru ilerledi. Kut’ül-Amare’ye çekilen İngiliz ordusu 5 Aralık 1915’te Osmanlı kuvvetlerince kuşatıldı. Kuşatma Halil Paşa komutasında sürdü. İngiliz ordusu 29 Nisan 1916’da teslim oldu ve yaklaşık 13 bin İngiliz askeri esir alındı. Bu, Osmanlı’nın savaştaki en büyük kara zaferlerinden biridir. “Hangi cephede İngiliz esir alındı” sorusunun cevabı Irak cephesidir. Ama bu başarı kalıcı olmadı; İngilizler 1917’de Bağdat’ı aldı.

Brest-Litovsk ve Mondros’a giden yol

1917’de Rusya’da devrim oldu ve Rusya savaştan çekilmeye başladı. Osmanlı ile Rusya arasında Aralık 1917’de ateşkes yapıldı. 3 Mart 1918’de Brest-Litovsk Antlaşması imzalandı. Rusya, Kars, Ardahan ve Batum’u Osmanlı’ya bıraktı. Ama bu başarı geçiciydi, Almanya batıda çökerken Osmanlı da çöküyordu.

1918 sonbaharında Filistin ve Suriye cepheleri çöktü, Bulgaristan ateşkes istedi ve Osmanlı’nın Almanya ile bağlantısı kesildi. 30 Ekim 1918’de Mondros Ateşkes Antlaşması imzalandı. Savaş Osmanlı için bitti ama asıl zor dönem, yani Millî Mücadele hazırlıkları, yeni başlıyordu.

Savaşın Osmanlı’ya bedeli ne oldu?

Savaş yıllarında ordu hem cephelerde hem de salgın, açlık ve göç yüzünden büyük kayıplar verdi. Genç erkekler cepheye gidince tarlalar boş kaldı, ikmal hatları zorlandı. Bu yüzden zaferler (Çanakkale, Kut) bile devletin genel çöküşünü durduramadı. Sınavlarda bu bağlam, “savaşın sonucu Osmanlı için ağır oldu” cümlesiyle sorulur.

Sınav tuzakları

• Taarruz cepheleri: yalnız Kafkas ve Kanal. Çanakkale savunmadır.
• İngiliz esiri: Kut’ül-Amare’de, Irak cephesinde alındı. Çanakkale’de değil.
• Galiçya niçin yardım? Osmanlı kendi toprağını savunmadı, müttefike destek verdi.
• 18 Mart 1915: deniz savaşı. 25 Nisan 1915: kara çıkarması.
• Brest-Litovsk (1918) ile Mondros (1918) karıştırılmaz: Brest-Litovsk Rusya ile, Mondros Müttefiklerle yapıldı.

Kronoloji

Tarih	Olay
29 Ekim 1914	Osmanlı donanması Karadeniz'de Rus limanlarını bombaladı.
Aralık 1914 - Ocak 1915	Sarıkamış Harekâtı yapıldı; Osmanlı ordusu ağır kayıp verdi.
18 Mart 1915	Müttefik donanması Çanakkale Boğazı'nda yenildi.
25 Nisan 1915	Müttefikler Gelibolu Yarımadası'na çıkarma yaptı.
29 Nisan 1916	Kut'ül-Amare'de İngiliz birlikleri teslim oldu.
3 Mart 1918	Brest-Litovsk Antlaşması imzalandı; Kars, Ardahan, Batum Osmanlı'ya bırakıldı.
30 Ekim 1918	Mondros Ateşkes Antlaşması imzalandı.

Sınavda nasıl çıkar?

KPSS

En sık kalıp 'hangisi taarruz cephesidir' ve 'hangi cephede Osmanlı İngilizleri esir aldı' sorusudur. Çanakkale savunma, Kafkas ve Kanal taarruz, Galiçya yardım cephesi diye ayırın.

TYT

Çanakkale'nin tarihleri (18 Mart ve 25 Nisan 1915) ve savaşa giriş süreci (Goeben, Breslau, 29 Ekim 1914) öncüllü sorularla gelir. Cephe adıyla komutan eşleştirmesi de sorulur.

AYT

Cephelerin Osmanlı'ya etkisi, Rusya'nın savaştan çekilmesi ve Brest-Litovsk (3 Mart 1918) ile Mondros'a giden yol yorum sorusu olarak gelir.

LGS

8. sınıfta cephelerin adı, Çanakkale'nin önemi ve Mondros Ateşkesi beklenir. Taarruz-savunma ayrımı ve Mustafa Kemal'in Çanakkale'deki rolü sorulur.

Mini test

Şıkkı işaretle, açıklamayı hemen gör. Tam test: 11 soru.

I. Dünya Savaşı'nda Osmanlı Cepheleri — mini test

0 / 5 cevaplandı

Soru 1 / 5I. Dünya Savaşı'nda Osmanlı Devleti'nin taarruz cepheleri aşağıdakilerden hangisinde birlikte verilmiştir?

AKafkas - Kanal

BÇanakkale - Irak

CHicaz - Yemen

DGaliçya - Romanya

ESuriye-Filistin - Çanakkale

← Geriİleri →

Sık sorulan sorular

Osmanlı Devleti I. Dünya Savaşı'na hangi tarihte girdi?

Osmanlı donanması 29 Ekim 1914'te Rus limanlarını bombaladı. Rusya 2 Kasım'da, İngiltere ve Fransa 5 Kasım'da Osmanlı'ya savaş ilan etti.

Goeben ve Breslau gemileri neden önemli?

İki Alman savaş gemisi Ağustos 1914'te Çanakkale'den geçerek İstanbul'a geldi. Osmanlı'ya devredilince Yavuz ve Midilli adlarını aldı, Karadeniz saldırısını bu gemiler yaptı.

Osmanlı'nın taarruz cepheleri hangileridir?

Kafkas (Sarıkamış) ve Kanal cepheleridir. Her ikisinde de Osmanlı saldırı başlattı ama başarılı olamadı.

Galiçya cephesi neden yardım cephesidir?

Osmanlı kendi toprağını savunmadı, müttefiki Almanya ve Avusturya-Macaristan'a destek için asker gönderdi. Makedonya ve Romanya cepheleri de aynı şekilde yardım cepheleridir.

Kut'ül-Amare neden önemlidir?

29 Nisan 1916'da Irak'ta kuşatılan İngiliz ordusu teslim oldu; yaklaşık 13 bin İngiliz askeri esir alındı. Bu, savaşın en büyük Osmanlı zaferlerinden biridir.

Kaynaklar

1. TDV İslam Ansiklopedisi, 'Birinci Dünya Savaşı' maddesi
2. TDV İslam Ansiklopedisi, 'Kûtülamâre' maddesi
3. TDV İslam Ansiklopedisi, 'Sarıkamış Harekâtı' maddesi
4. MEB 8. sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük Programı, İTA.8.2

Hata bildirmek için: iletişim. Düzeltmeler sayfanın güncelleme tarihine yansır.